خطبه بیداری

مقدمه:

فرصت شناسی (شناخت زمان) و موقعیت شناسی (شناخت مکان)، یکی از مهمترین مؤلفه هایی است که در تحقق بسیاری از امور بشری نقش بسزایی دارد و از این رو، از شاخصههای مهم مدیریتی شناخته شده است. اهمیت آگاهی نسبت به زمان (و همچنین مکان)، در این بیان شیوای امام صادق (ع) که فرمودند: «عالم به زمانه، از فرو افتادن در شبهات در امان است»[1]، کاملاً روشن است. با این وصف، آگاهی نسبت به زمان و مکان یکی از ویژگیهای رهبران جامعه شناخته شده است. در مسیر حرکت های اصلاحی، همواره این عناصر مورد توجه مصلحان بوده و به عنوان زیرساخت حرکت آنان محسوب می شده است. به گونه ای که توجه نکردن به این مسایل، موجب کندی آن حرکت و یا حتی در مواردی، متوقف شدن آن گردیده است.

نگاهی گذرا به زندگی بزرگان دین، به روشنی گویای این مطلب است که در مسیر حرکت برای برخورد با پدیده های نامطلوب جامعه خود، همواره با آگاهی کامل زمانی و مکانی گام برداشتهاند و حتی در سخت ترین شرایط و حالات نیز این دو عنصر را فراموش نکرده اند و دچار شتابزدگی نشدهاند و فقط با تغییر شیوه های برخورد، با ظرافت هر چه بیشتر، نهایت بهره برداری از فرصتها و موقعیتها را برای دستیابی به هدف داشته اند.

در این مجال، در صددیم به اختصار نمونه ای بارز از فرصتشناسی و موقعیتشناسی امام سجاد (ع) بعد از واقعه عاشورا را بیان کنیم.

خطبه بیداری امام سجاد (ع):

حرکت امام حسین (ع) به عنوان بزرگترین نماد حرکت های اصلاحی، در مرحله عاشورا متوقف نشد و ادامه این روند و اتفاقاً حساسترین مرحله آن، اتفاقاتی است که پس از عاشورا رخ می دهد. از این رو، این بخش اخیر از حرکت را می توان مرحله ظهور و به بار نشستن آن دانست.

پیامرسانان عاشورا بویژه حضرت زینب (س) و حضرت امام سجاد (ع)، با وجود شرایط سخت حاکم بر آنان، در مسیر حرکت خود از کربلا ساکت ننشستند و به منظور جلوگیری از تحریف واقعه عاشورا و فلسفه شکلگیری آن، هوشیارانه از تمامی ظرفیتهای موجود استفاده کردند و رسالت مکتبی خود را ابلاغ کردند. مجموعه اقدامات آنان و از همه مهمتر، خطبه ها و سخنان این بزرگواران، در همان مقاطع اولیه بعد از واقعه عاشورا، که هنوز گرد و غبار تاریخ آن را کمرنگ نساخته بود، گویای این مطلب است که آنان نهایت بهره برداری را از فرصت ها و موقعیت های پیش آمده برای تبیین مفاسد موجود در ساختار سیاسی حاکم بر جامعه و دلایل حرکت امام حسین (ع) کرده اند. این هوشیاری و به تعبیر دقیق، فرصتشناسی و موقعیتشناسی پیام رسانان عاشورا بود که سبب شد دشمن نتواند با توسل به شیوههای تبلیغاتی گسترده، ماهیت حرکت امام حسین (ع) را لوث کند، بلکه به عکس، با طراحی یکسری حرکتهای فرهنگی حساب شده، جریان اصلاحات امام حسین (ع) را شکوفا کردند، به گونه ای که جزء لاینفک فرهنگ ملی شیعه گردید.

برجستهترین اقدام حضرت امام سجاد (ع)، که مؤید روحیه فرصتشناسی و موقعیتشناسی آن حضرت است، خطبه ایشان در مجلس یزید میباشد، که علیرغم مخالفت اولیه یزید با چنین سخنرانی، در نهایت با استقبال عمومی مواجه میشود. امام سجاد (ع) نیز از فرصت فراهم شده در موقعیتی که تمام تلاش دشمن برای وارونه جلوه دادن واقعه عاشوراست، ابتدا با بیاناتی شیوا، خصایص و ویژگیهای خاندان نبوت را بر میشمارد[2] و سپس به صورتی زیبا و اندیشمندانه بر رابطه خویشاوندی خود با پیامبر و خاندان وی تأکید میکند[3] و اینگونه فضای تاریک ترسیم شده توسط دشمن را از بین میبرد. این وضعیت، ولولهای در مردم حاضر ایجاد کرد و یزید از ترس تغییر عقیده دادن مردم، به مؤذن اشاره میکند تا اذان بگوید. امام سجاد (ع)، به حکم آیه «فأصبر إن وعد الله حق و لایستخفنک الذین لایوقنون»،[4] در برابر برخورد شکننده یزید، با صبر و تحمل و با درک درست موقعیت زمانی و مکانی، دست به ابتکار جدیدی زده و مجدداً ترفند وی را خنثی میکنند. همین که مؤذن ا... اکبر را گفت، امام سجاد (ع) نیز به بزرگی خدا یاد کردند. با گفتن اشهد أن لا اله الا ا...، امام سجاد (ع) فرمودند: پوست و گوشت و خون من به این کلمه شهادت میدهند. و بالاخره با تلاوت عبارت اشهد أن محمداً رسول ا...، حضرت فرمودند: «ای یزید بگو، این محمد (ص) که نامش را به بزرگی یاد میکنی، جد من است یا جد تو؟ اگر میگویی جد توست، دروغ گفته باشی و کافر میشوی و اگر میگویی جد من است، پس چرا عترت او را کشتی و فرزندان او را اسیر کردی؟»

خلاصه اینکه، طبق آنچه در تاریخ آمده است، درایت پیامرسانان بویژه حضرت امام سجاد (ع) کار را به جایی کشاند که یزید برای انحراف افکار عمومی، ناچار شد تقصیر را به گردن ابن زیاد بیاندازد و پس از عذرخواهیهای ظاهری، برخی خواستههای امام سجاد (ع) را برآورده کند. سرانجام، این تغییر روش، مقدمه ای برای گسترش فرهنگ عاشورا شد.